COVID-19: Монгол ба дэлхий цар тахлыг хэрхэн даван туулж байна вэ?

ПАНДЕМИК БУЮУ ЦАР ТАХАЛ ГЭЖ ЮУ ВЭ?
Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага /ДЭМБ/ шинэ төрлийн коронавирусийн халдвар буюу “COVID-19” өвчнийг пандемик /цар тахал/-ын хэмжээнд хүрснийг гуравдугаар сарын 11-нд зарлав. Пандемик гэж газар нутгийн өргөн хүрээг хамарч, олон мянган, сая хүний амь насыг хохироож, эдийн засгийн алдагдал, нийгэм, улс төрийн доголдол үүсгэж буй халдварт өвчний тархалтыг нэрлэнэ. Эпидемик буюу өвчний дэгдэлт өсөн нэмэгдсээр олон бүс нутаг, дэлхий дахиныг хамарснаар пандемик болдог. Коронавирусийн халдвар өнөөдрийн байдлаар дэлхийн 207 оронд бүртгэгдэж 52 мянга гаруй хүн нас барж, нэг сая гаруй хүн халдварласан ба цаашид тархалт өсөх хандлагатай байна.
Пандемик нэр томъёог халдварт өвчний тархалтыг зогсооход чиглэсэн эдийн засаг, нийгэм, улс төрийн арга хэмжээг авахыг олон улсад анхааруулах зорилгоор хэрэглэдэг. Өмнө нь ДЭМБ-аас 2009 оны H1N1 вирусийн гахайн томуу өвчний тархалтын үед пандемик хэмээн зарласнаар олон улсаас вакцин үйлдвэрлэлд олон сая ам.долларыг зарцуулж байв. Гэхдээ гахайн томуу өвчин нь харьцангуй бага хөнөөлтэй байсан тул вакцин үйлдвэрлэлд их хэмжээний мөнгө зарсан орнууд ДЭМБ-ыг хурцаар шүүмжилжээ. Үүний дараа ДЭМБ-аас халдварт өвчнийг цар тахал хэмээн зарлахдаа болгоомжтой хандах болж, зургаан үе шат бүхий мөрдлөгийг боловсруулжээ.
Дэлхийн банкны тооцооллоор пандемик халдварт өвчинтэй тэмцэхэд олон улсын жилийн зардал нь 570 тэрбум ам.доллар буюу дэлхийн нийт орлогын долоон хувийг эзлэх аж. Өмнө нь 2002-2003 оны хооронд 8000 хүний амь хохирсон САРС өвчний үед дэлхийн эдийн засагт 50 тэрбум ам.долларын хохирол учирчээ. Хэдийгээр коронавирусийн үхлийн аюул САРС өвчнөөс цөөн байгаа ч дэлхийн эдийн засагт учруулах хохирол нь илүү байх гэнэ.
Пандемик өвчний эсрэг арга хэмжээнд төр хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа чухал нөлөөтэй. Тухайлбал, карантин арга хэмжээг зохион байгуулах, вакцин үйлдвэрлэх зэрэгт төр засаг хувийн хэвшилтэй хамтарч ажиллах нь үр дүнтэй. Пандемик өвчний үед улс орнууд ДЭМБ-аас гаргасан заавар зөвлөмжийг дагаж мөрдөх үүрэгтэй.

КОРОНАВИРУС ГЭЖ ЮУ БЭ?
Шинэ төрлийн коронавирус буюу Covid-19 нь вирусээр үүсгэгддэг халдвар. Хүний өвчлөлийн хамгийн анхны тохиолдол албан ёсоор 2019 оны арванхоёрдугаар сарын 31-нд ДЭМБ-д мэдээлэгджээ.

Тархвар зүй
Коронавирусийн халдварын анхны тохиолдол 2019 оны арванхоёрдугаар сарын сүүлээр БНХАУ-ын Ухань хотод бүртгэгдсэн. Энэхүү халдвар нь анх амьтнаас хүнд халдварласан бөгөөд тухайн үед хүнээс хүнд халдварладаг эсэх нь тодорхойгүй байсан ч 2020 оны нэгдүгээр сарын 20-ны өдөр БНХАУ–ын Гуандон мужид хүнээс хүнд халдварладаг болох нь батлагдсан.

Эмнэл зүйн шинж тэмдэг
Халуурах, ядрах, хуурай ханиалгах, амьсгал давчдах, амьсгалын хүндрэл зэрэг шинж тэмдгүүдээр илэрч байгаа бөгөөд уушигны үрэвсэл, бөөрний дутагдал, хүнд халдварын үед нас барах тохиолдол байна. Мөн эмнэлэгт хэвтсэн хүмүүст цусны цагаан эс /лейкоцит/ болон лимпоцит эсийн тоо багасал зэрэг шинж тэмдэг илэрсэн.
ДЭМБ-ын Ерөнхий захирал Тедрос Адханом Гебрейюсес 2020 оны нэгдүгээр сарын 23-ны өдөр гаргасан мэдэгдэлдээ халдвар авсан хүмүүсийн дөрөвний нэг нь хүнд хэлбэрээр өвчилж, нас барсан хүмүүсийн олонх нь дархлаа суларсан, даралт ихсэх, чихрийн шижин, зүрх судасны өвчин гэх мэт бусад өвчнүүдтэй байсан гэжээ.

Халдварын эх үүсвэр
Халдварын эх үүсвэр болон дамжуулагчийг Ухань хотын далайн гаралтай бүтээгдэхүүний захаас хүнсний зориулалтаар зарагдсан амьтдыг гэж сэжиглэж байгаа бөгөөд анх халдвар авсан хүмүүсийн дийлэнх нь Ухань хотод байрлах Хуананы далайн захын ажилчид байсан юм.
2003 онд дэгдсэн САРС-ийн халдварын эх үүсвэрийг 17 жилийн турш судалсаны үр дүнд сарьсан багваахайн САРС-төстэй олон коронавирусийг илрүүлж, геномын дарааллыг тогтоосон бөгөөд ихэнх нь Rhinolophus төрлийн вирус байв. Эдгээр геномын дарааллыг ашиглан вирусийн бүлгийн мутацийн түүхэн филогенетик модыг сэргээн байгуулах бүрэн боломжтой. Харьцуулбал мутацийн энэхүү хэмжээ H3N2 хүний ханиадны 10 жилийн хугацаанд ажиглагдсан мутацитай төстэй.
Шинээр бүртгэгдсэн Covid-19 нь САРС холбоот коронавирусийн бүлэгт хамаарагдаж байна. Rhinolophus sinicus-ийн геномтой 80% -ийн төстэй хоёр дарааллыг тогтоосон тухай судалгааны ажил 2015, 2017 онд нийтлэгдсэн байдаг. Гуравдахь геномын дараалал нь нийтлэгдээгүй бөгөөд энэ нь Covid-19 –тай 96% төстэй Rhinolophus affinis-ийн дараалал юм.

Вакцины судалгаа
Хэд хэдэн судалгааны хүрээлэн, байгууллагууд Covid-19-ийн нийтлэгдсэн геном дээр суурилан /гурав нь Coalition for Epidemic Preparedness Innovations (CEPI)-аар дэмжигдсэн/ шинэ коронавирусын эсрэг вакциныг бүтээх ажлыг эхлүүлээд байна. АНУ-ын Эрүүл мэндийн үндэсний хүрээлэн /NIH/, Биотехнологийн Модерна компанитай вакцин бүтээхээр хамтран ажиллаж 2020 оны тавдугаар сар гэхэд үйлдвэрлэлээ эхлүүлэхээр төлөвлөсөн. Тэдний гол зорилго нь РНХ вакциныг коронавирусын гадаргуугийн S /spike/-д тааруулах явдал юм. Квинсландын Их Сургууль (UQ; Австрали) нь генетикийн хувьд өөрчлөгдсөн вирусийн уураг дархлааны урвалыг коронавирус шиг өдөөх чадвартай Молекулын кламп (molecular clamp) вакцин бүтээх юм. Дээрх төслүүдийг CEPI санхүүжүүлж байгаа юм. Канадын Нийгмийн Эрүүл Мэндийн Агентлаг нь Саскачеваны их сургуулийн Вакцин ба халдварт өвчин судлалын байгууллага – Олон улсын вакцины төв (VIDO-InterVac) -д вакцин хийх ажлыг эхлүүлэх бие даасан төслийг санхүүжүүлэхээр зөвшөөрсөн. VIDO-InterVac нь 2020 оны гуравдугаар сард амьтдын туршилтыг, 2021 онд хүнд туршиж эхлэхийг зорьж байна.

КОРОНАВИРУС БА ДЭЛХИЙ
Шинэ төрлийн коронавирус буюу covid-19-ийн халдвараар 2020 оны дөрөвдүгээр сарын 3-ны 13.00 цагийн байдлаар 1 сая 18 мянга 877 хүн өвчилж, 212 мянга 993 хүн эдгэж, 53 мянга 218 хүн амиа алдаад байна.
БНХАУ-ын Ухань хотод 2019 оны арванхоёрдугаар сард халдвар нь анх бүртгэгдэж, түүнээс хойш арав хоногийн дараа халдвар авсан анхны өвчтөн нас барснаар дэлхий нийт энэ аймшигт өвчин рүү анхаарал хандуулж эхэлсэн юм.
Энэ өдрөөс хойш БНХАУ-ын Ухань хотоос гаралтай Covid-19-ийн тархалт хоногт л мянга мянгаар нэмэгдэж, эрх баригчид нь халдварт өвчний тархалт өндөр байгаа хот тосгонд хорио цээр тогтоож, хотоос гарах, хот руу орох бүх хөдөлгөөнийг хаах, “Цагаан сар”-ын баярыг угтсан үзэсгэлэн худалдаа, урлаг спортын зэрэг олон нийтийг хамарсан томоохон арга хэмжээнүүдийг цуцлах, халдвар авсан хүмүүсийг тусгаарлан эмчлэх түр эмнэлгийн барилгыг барих зэрэг арга хэмжээг авч эхэлсэн билээ.
Ийнхүү БНХАУ маш түргэн хугацаанд зохион байгуулалтад орж чадсанаар коронавирусийн эрчимтэй тархалт намжиж, ард түмнийх нь амьдрал хэвийн үргэлжлэх нөхцөл нь хоёрдугаар сарын эхээр бүрдэж эхлэв. Тус улсад нийт 81 мянга 589 хүн коронавирусийн халдвар авсан ч 76 мянга 408 нь эдгэж, 3318 хүн өөд болсон.
Covid-19-ийн гол голомт болсон Хубэй мужид халдварын тархалтын эрсдэл дунд зэрэг болон бага гэж үзэж, зорчигч тээврийн үйл ажиллагааг сэргээсэн байна. Мөн мужийн захиргаанаас ойрын хугацаанд аж үйлдвэрийн үйл ажиллагааг сэргээхээр болсон гэдгээ мэдэгдэв.
Ийнхүү БНХАУ-ын зүгээс иргэдийн хөл хориог тогтоож, халдварын тархалтыг барих, зогсоох арга хэмжээ авсан ч коронавирусийн халдвар БНСУ-д голомтлон тархаж эхэлсэн юм. Тус улсын Дэгү хотод сүмийн цуглаанаас олон хүнд халдвар тарсны улмаас аюулт вирусийн голомт болов. БНСУ-д өнөөдрийн байдлаар 9976 хүн халдвараар өвчлөөд байгаагаас 5828 нь эдгэж, 169 нь өөд болсон ажээ.
БНХАУ-д анхны тохиолдол бүртгэгдсэнээс хойш 67 өдрийн дараа дэлхий нийт 100 мянга дахь тохиолдол бүртгэгдэж авав. Энэ үед коронавирус дэлхийн 120 гаруй оронд аль хэдийнээ тархсан байв. Улмаар ДЭМБ нэгдүгээр сарын 31-нд Covid-19-ыг “Цар тахал” хэмээн дэлхий дахинд зарлав.
Ийнхүү эрсдлийн энэ түвшинг зарласан нь дэлхийн улс орнууд эрүүл ахуйн хяналтын дэглэмээ чангатгаж, олон улсын нислэг, төмөр замын харилцааг зогсоох, хилийн боомтуудаа хаах зэрэг арга хэмжээг авах нөхцөл байдал үүссэн гэсэн үг юм.
БНСУ, БНХАУ, Сингапур, Монгол зэрэг Азийн орнуудад өвчний тархалтын эхний үе дуусах шатандаа орсон ч, хоёр дахь үе гадаад улсуудаас зөөвөрлөгдөн орж ирж байна.
Анх вирус тархсан БНХАУ-д гуравдугаар сарын 19-нд нэг ч шинэ халдвар бүртгэгдээгүй боловч сүүлийн үед гадаад улсаас ирсэн 34 хүн халдвартай нь шинээр тогтоогджээ. БНСУ-д ч мөн шинэ тохиолдол бүртгэгдсэний чухам хэд нь гадаад орноос ирсэн хүмүүс гэдгийг тогтоогоогүй байна. Хамгийн сүүлд Дэгү хотын асрамжийн газарт 74 хүний шинжилгээний хариу эерэг гарснаар шинэ голомт үүсчээ.
Харин Сингапурт шинээр бүртгэгдсэн тохиолдлоос 33 нь гадаад орноос зөөвөрлөгдөн орж ирсэн гэнэ. Тэдний 30 нь хилийн чанадад байхдаа халдвар авсан гэдгээ баталж байгаа аж.
Саяхныг хүртэл нэг ч хүн халдвар аваагүй байсан Монгол улсад өдгөө халдвартай 14 хүн байгаа нь бүгд гадаад орноос халдвар тээн иржээ.
Энэ мэтчилэн бүх Азийн орнууд дотооддоо өвчний тархалтыг хянах, тогтоон барих тал дээр амжилттай ажиллаж байсан ч бусад гадаад орнуудад халдварын тоо нэмэгдэх нь ийнхүү эргээд муугаар нөлөөлөх хүчин зүйл болж болзошгүй байна. Одоогийн байдлаар анхаарлын төвд Европ, АНУ орж байгаа бөгөөд тэнд шинэ халдварын тоо Ази дахиас хэд дахин давж байгаа билээ.
Малайзын эрүүл мэндийн ахлах ажилтнууд ард иргэддээ “Та бүхнээс гэртээ байж, гэр бүлээ хамгаалахыг хичээнгүйлэн гуйж байна” хэмээн мэдэгдсэн байна. Малайз улсад нийт 3116 хүн халдвар авснаас олонх нь нийслэл Куала Лампурт хоёрдугаар сард болсон нэгэн шашны зан үйлд оролцсоноос халдвар авсан гэжээ. Эрүүл мэндийн асуудал хариуцсан Хишам Абдулла нүүр номдоо “Бидэнд вирусийн тархалтыг бүрэн зогсоох боломж бага байна. Гэвч ялагдах бол бидний сонголт биш. Үгүй бол бид өвчний гурав дахь үетэй нүүр тулна. Гурав дахь үе нь цунамигаас ч хөнөөлтэй байх болно” хэмээн бичсэн байна.
Харин Хонгконгийн удирдагч Кэрри Лэм Хонгког коронавирусийн гурав дахь үетэй нүүр тулаад буйг онцлов. Тэрбээр “Эхний үе Хятадын эх газраас өвчний вирус ирэх вий гэсэн айдсаар эхэлсэн. Тиймдээ ч бид урьдчилан сэргийлэх олон арга хэмжээ авсан. Харин хоёр дахь давалгаа нь олноороо цугларсан хүмүүсийн оройн хоол зэргээр эхэлсэн юм. Харин одоо бид гурав дахь давалгаатай нүүр тулж байна” хэмээн хэлээд энэ бол хамгийн ярвигтай, хэцүү үе хэмээн онцлов. Учир нь гадаад улсаас эх орондоо эргэн ирж буй иргэд өвчний вирусийг тээн ирж байгаа аж.
Халдварын шинэ тохиолдлын тоо гуравдугаар сарын эхээр буурахад хүмүүс тайвширч эхэлсэн билээ. Тийнхүү гуравдугаар сарын 2-нд хэдэн долоо хоног гэртээ байсан 180 мянган ажилчид ажлын байрандаа ирцгээн гуравдугаар сарын 16 хүртэл бүх зүйл хэвийн үргэлжилсэн ажээ.
Харин одоо шинэ халдварын тоо өнгөрсөн долоо хоногийнхтой харьцуулахад хоёр нугалсантай тэнцэхээр болж өссөн байна.
Өдгөө Хонгконгод 802 хүн халдвар авч, дөрвөн хүн нас барсан бөгөөд 154 хүнийг эмчилжээ. Covid-19 өвчний тархалтаас сэргийлэн олон орны Засгийн газар ард иргэдээ гэрээсээ гарахгүй байхыг зөвлөсөн. Тэр хэрээрээ хүмүүс улам сандарч, гэртээ байх хугацаандаа хэрэглэх бараа бүтээгдэхүүнээ ихээр нөөцлөх болсон. Харин орон орноосоо шалтгаалж ард иргэдийн зайлшгүй хэрэгцээт бараа өөр өөр байдаг аж.
Тэд өөрт хамгийн хэрэгтэй гэж бодсон зүйлээ их хэмжээгээр авч, дэлгүүрүүдийг хоосолцгоож байна. Зарим газарт иргэд хэрэгтэй зүйлээ олж авахын тулд дэлгүүр хаагдтал гадаа нь олон цагаар дугаарлан зогсох ч явдал гарч байна. Жишээ нь, Австралид ариун цэврийн цаас булаалдсан хүмүүс хоорондоо маргалдаж, нударга зөрүүлэх тохиолдол ч олширч байна.
Харин Нидерландад засгийн газар кофе шопуудыг түр хугацаагаар хаана хэмээн мэдэгдсэний дараа ард иргэд гэртээ байхдаа хэрэглэх каннабисаа нөөцлөхөөр кофе шопуудын гадаа олон цагаар дугаарлажээ.
Хүмүүс зөвхөн хүнс, гэр ахуйн бараа нөөцөлсөнгүй. Ирландад хүмүүс хөргөгч, хөлдөөгч ихээр худалдаж авсан гэнэ. Улмаар Дублины цахилгаан барааны дэлгүүрүүд хоосорчээ.
АНУ-ын хамгийн их халдвар тархсан гурван мужийн нэг болох Калифорнид хүмүүс зэвсгийн дэлгүүрийн үүдэнд хонон өнжин дугаарлах болжээ. Ард иргэд байдал хүндэрч барааны их хомсдол үүсвэл хулгайч, дээрэмчдээс өөрсдийгөө хамгаалахаар бэлдэх болжээ.
Харин ОХУ-д хүмүүс буудай нөөцөлж буй гэнэ. Чухам хэзээ Оросын дэлгүүрүүд хоосрох нь тодорхойгүй байгаа энэ үед удаан хадгалах боломжтой, нөөцлөхөд хамгийн тохиромжтой бүтээгдэхүүн нь энэ хэмээн оросууд үзсэн байна.
Канадад хүмүүс амттанд илүү дуртай бололтой. Хамгийн их эрэлттэй байгаа бараа нь агч модны шүүс гэнэ.

Үргэлжлэл дараагийн дугаарт

46 удаа уншсан

Сэтгэгдэл үлдээх

(*)-оор тэмдэглэсэн хэсгүүдийг заавал бөглөнө үү. HTML код дэмжихгүй.

Дээш